Informatie Centrale Nederland

Van Steno-tijdperk naar Digi-taal

Terug naar het steno tijdperk?

Taalgebruik lijkt op het moment onderhevig te zijn aan een groot aantal veranderingen. In de media wordt er veel aandacht besteed aan de zwakke spelling van studenten. Ook op de middelbare en basisscholen lijken leerlingen zich niet veel meer aan te trekken van de taalnormen van het standaard geschreven Nederlands. Deze taalnormen zijn gebaseerd op een taalvisie uit de Renaissance. Sinds de uitvinding van de boekdrukkunst moet er volgens een strenge norm geschreven worden om zo de boeken voor iedereen leesbaar te maken. Al is het Standaardnederlands sinds de vijftiende eeuw al regelmatig aangepast onder druk van veranderingen in de taal en het taalgebruik, ziet men vooral de laatste decennia een enorme kentering ontstaan. Aanhangers van een strenge taalnorm proberen deze verandering in goede banen te leiden, of menen dat het slechts gaat om een tendens. De kritiek op de geschreven taal van jongeren zal weer verdwijnen als er in het onderwijs maar genoeg aandacht aan de strenge regels wordt besteed.
Echter voorzie ik, dat zoals de boekdrukkunst zijn stempel op de schrijftaal heeft gedrukt, de huidige moderne communicatiemiddelen zoals e-mail, SMS en twitter ook hun sporen in de schrijftaal achterlaten. De standaardtalen zoals wij die tot nu toe in Europa kennen zullen veranderen en zijn op dit moment al aan een behoorlijke verandering onderhevig. De toekomst zal uitwijzen of wij ook daadwerkelijk in een wisseling van taalculturen zitten, wat in het boek ‘Het Einde van de Standaardtaal’ (Joop van der Horst, 2008) wordt beweerd. In dat geval lijkt het waarschijnlijk, dat de strenge schrijfregels van bijvoorbeeld het Standaardnederlands zullen verdwijnen en het flexibele taalgebruik van de nieuwe technische communicatiemiddelen de nieuwe norm zal worden.

Snelle taal

Leerlingen schrijven “st1” en “b1”  “nix”, “w8 ff”, of “suc6” in hun schoolwerk. De snelle jongerentaal, of eigenlijk de snelle schrijfwijze van taal lijkt een gevolg te zijn van het gebruik van nieuwe communicatiemiddelen. Msn, sms, Hyves en Twitter zijn allemaal manieren om snel met elkaar te communiceren. Vooral onder de jeugd zijn deze snelle manieren van het overbrengen van boodschappen erg populair.

De wereld draait door! Niet alleen de naam van dit televisieprogramma deed mij inzien dat de wereld en de notatie van taal snel verandert, maar ook de inhoud van de populaire nieuwsshow wees mij op een overgang van taalculturen. Het was politicus Lodewijk Ascher, die in beeld kwam met de volgende tweed (bericht op Twitter): ‘Vanavond DWDD over Saban B en zn Turkse disco’. Vooral de notatie van zijn als ‘zn’ is hier opvallend. Een nieuwe vorm van snelle doeltreffende taal is blijkbaar al diep doorgedrongen in onze maatschappij en kan zeker niet alleen als een ‘jeugdzonde’ gedefinieerd worden.

Dat jongeren tegenwoordig ook deze verkorte taal in het schoolwerk gebruiken, wordt nu nog als onacceptabel gezien. Ook wordt er door het bedrijfsleven geklaagd over het grote aantal spelfouten in sollicitatiebrieven. Vooral leerkrachten die ervoor opgeleid zijn een strenge taalnorm te hanteren, zullen een door de jongere generatie ingezette verandering van de taalnorm nog niet accepteren. Er komt echter een tijd dat de communicatief snelle jonge generatie de norm gaat bepalen. Zo is het in het bedrijfsleven nu al zichtbaar dat een creatieve manier van solliciteren belangrijker is dan een correct gespelde brief. Regelmatig wordt er in sollicitaties gevraagd om het inzenden van een filmpje, of het tonen van een persoonlijke internetpagina. Nog zeer recentelijk werd er massaal gesolliciteerd op een baan als tropisch eilandverzorger in Australië. Het introductiefilmpje stond centraal en niet de sollicitatiebrief. Kortom, de maatschappij verandert snel en dat heeft zijn weerslag op de taalcultuur.

De toekomstige leerkracht zal hier op in moeten spelen en zal rekening moeten houden met de drang, die bij jongeren is ontstaan, de geschreven taal sneller en eenvoudiger te maken. Het onderwijs kan hier ook op inspelen door  met de “nieuwe” geschreven taal aan de slag te gaan. De nadruk moet echter wel nog liggen op het bepalen van de doelgroep. Denk goed aan wie je de boodschap over wilt brengen en pas je taalgebruik hier op aan. Een wat oudere doelgroep zal vragen om een strengere norm. Die oudere doelgroep waarvoor jongeren nu schrijven zal in de toekomst echter de doelgroep niet meer zijn. Door de nieuwe doelgroep zijn er andere verwachtingen van het ‘schrift’ en zullen er andere normen en mogelijk een nieuwe standaard ontstaan.

Kort maar krachtig!

“FF w88 15m ltr” Deze boodschap kost 14 tekens en is door een kundig sms’er zo getypt. Wil je even wachten? Ik ben 15 minuten later. Dezelfde boodschap, alleen kost deze boodschap 41 tekens en op een telefoon niet zo een twee drie (1,2,3) getypt. Ook op de populaire berichtensite ‘Twitter’ heb ik na onderzoek en inschrijving geconstateerd dat er slechts gebruik gemaakt mag worden van honderdveertig (140) tekens. De boodschappen moeten om kosten en tijd te besparen dus zo kort mogelijk geformuleerd en gecodeerd worden. Bij het gebruik van het ‘chatprogramma’ MSN is snelle notatie van gedachten noodzakelijk, omdat er immers regelmatig met meerdere mensen tegelijk gecommuniceerd moet worden. Ook in het bedrijfsleven wordt deze manier van communiceren al gebruikt bij bijvoorbeeld vergaderingen op afstand. Als het onderwijs wil aansluiten bij de behoefte van de maatschappij, zal er aandacht besteed moeten worden aan deze moderne vorm van stenografie.

Op de website van Wikipedia vind ik als definitie voor stenografie het volgende: ‘Stenografie, kortweg steno, of snelschrift, is een methode om gesproken tekst op te schrijven in hetzelfde tempo waarin ze uitgesproken wordt’. Het woord komt van de Griekse woorden stenos ( kort) en graphein (schrijven). De definitie van stenografie geeft precies weer wat er nodig is bij het gebruik van de huidige communicatiemiddelen.

Als ik de regels van het Stenosysteem Groote bekijk, dat tegenwoordig nog steeds gebruikt wordt, zie ik overeenkomsten tussen dat systeem en het huidige gebruik van de notatie van sms- , msn- en Twittertaal. Ik laat dan wel de regels die echt betrekking hebben op schrijfbewegingen achterwege.

In het systeem Groote wordt fonetisch geschreven. Er is geen verschil tussen hoofd- en kleine letters. Veel voorkomende woorden hebben een afkorting. Veel voorkomende letters mogen worden weggelaten, maar dit moet volgens een lijst van tien vaststaande regels gebeuren!

Die laatste regel geeft eigenlijk gelijk het probleem weer van sms-taal. De oudere generatie heeft gelijk dat ze de sms’jes van de jeugd niet meer begrijpen. Dat onbegrip blijkt wel uit het volgende voorbeeld.

For real

Al vind ik het zelf niet altijd plezierig dat je tegenwoordig erg veel Engelse woorden in Nederlandse teksten tegenkomt, wilde ik u, door het Schotse voorbeeld, voornoemde titel niet ontnemen. Na het zoeken van informatie over sms-taal kwam ik een artikel tegen op de

Engelse website CNN.com. Hierin werd een opstel van een scholiere in Schotland ter discussie gesteld. Zij leverde het volgende opstel in:

“My smmr hols wr CWOT. B4, we usd 2 go 2 NY 2C my bro, his GF & thr 3 :-@ kds FTF. ILNY, its gr8.

Bt my Ps wr so {:-/ BC o 9/11 tht they dcdd 2 stay in SCO & spnd 2wks up N.

Up N, WUCIWUG — 0. I ws vvv brd in MON. 0 bt baas & ^^^^^.

AAR8, my Ps wr — they sd ICBW, & tht they wr ha-p 4 the pc&qt…IDTS!! I wntd 2 go hm ASAP, 2C my M8s again.

2day, I cam bk 2 skool. I feel v O:-) BC I hv dn all my hm wrk. Now its BAU …”

Voor de “sms-analfabeten” onder ons:

“My summer holidays were a complete waste of time. Before, we used to go to New York to see my brother, his girlfriend and their three screaming kids face to face. I love New York, it’s a great place.

But my parents were so worried because of the terrorism attack on September 11 that they decided we would stay in Scotland and spend two weeks up north.

Up north, what you see is what you get – nothing. I was extremely bored in the middle of nowhere. Nothing but sheep and mountains.

At any rate, my parents were happy. They said that it could be worse, and that they were happy with the peace and quiet. I don’t think so! I wanted to go home as soon as possible, to see my mates again.

Today I came back to school. I feel very saintly because I have done all my homework. Now it’s business as usual…”

Een verschrikking vanuit het perspectief van conservatieve leraren gezien. Een creatief meesterstuk vanuit de ogen van leerlingen gezien. Een voorbeeld van creativiteit en kritiek op de huidige taalnormen in het onderwijs. Ik heb het idee, dat dit meisje eigenlijk een beetje de strenge taalnorm op de hak neemt. Als dat zo is, heeft zij een goed beeld van de huidige situatie betreft taalverandering. Als de leraar deze opstand weet te waarderen, zou er een goede discussie kunnen ontstaan over taalverandering. Ik hoop dat de conclusie van de discussie zal zijn, dat alle generaties water bij de wijn moeten doen. Het onderwijssysteem moet aandacht besteden aan moderne communicatie en de leerlingen zullen moeten accepteren dat hun snelle schrift nog niet voor een breed publiek inzetbaar is en dat de boodschap dus niet altijd duidelijk overkomt. Hoe de jeugd elkaar maar blijft begrijpen, is voor mij nog een raadsel, maar om sms’en voor iedereen toegankelijk te houden, zou het in de toekomst goed zijn afspraken te gaan maken om die taal te standaardiseren. Vooral Twitter komt ook dicht in de buurt van sms-taal en zou daarom gebruik kunnen maken van dezelfde regels. Er zal dus ook op dit gebied een nieuwe norm moeten ontstaan. Een norm of een standaard waar de computer ook mee overweg kan. De codes van sms-taal kunnen in de toekomst ook gedecodeerd worden en weer omgezet in uitgebreider schrift dat voor iedereen goed te lezen is.

Snelle taal en spelling

Door de snelle notatie op de computer en de telefoon, wordt spelling ondergeschikt. De inhoud van de boodschappen staat centraal. Het doel van communicatie met sms, msn en andere moderne instrumenten is het ultrasnel overbrengen van boodschappen. Er blijkt weinig tijd om na te denken over bijvoorbeeld het juiste gebruik van de werkwoordspelling. Ook wordt er regelmatig fonetisch geschreven omdat dit voor de meeste jongeren makkelijker en sneller werkt. Steno wordt gebruikt om de spreektaal te kunnen bijhouden bij notatie. Het weglaten van klinkers en het gebruik maken van afkortingen is hierbij noodzakelijk. Bij het noteren van berichten op de telefoon of de computer wordt vaak nog sneller gecommuniceerd dan spreektaal. Om een lopend gesprek te kunnen voeren zal men dus wel een bepaalde codetaal moeten gebruiken. Er worden immers regelmatig in “chatrooms” gesprekken gevoerd met meer dan 5 mensen tegelijk. Dat er niet volgens de regels van de standaardtaal geschreven wordt is noodzakelijk om het hoge tempo bij te kunnen houden.

De computer zal de huidige standaardtaal blijven beïnvloeden. Dat is trouwens niet altijd ten nadele van het spellingniveau in de producten van de computergebruikers. De spellingchecker biedt regelmatig uitkomst bij het juist spellen van woorden. Tot nu toe kan de computer alleen niet of slechts gedeeltelijk grammaticaregels toepassen. Als we de computers in de toekomst niet kunnen aanpassen aan de standaardtaal zal de standaardtaal aangepast worden aan de computer. De mens zal de computer op deze manier zijn doel na laten streven om ons werk uit handen te nemen en het leven ‘gemakkelijker’ te maken.

Horen, zien en horen

Voor de uitvinding van de boekdrukkunst, in de middeleeuwen, lag de nadruk op het luisteren naar taal. Schrijven en lezen was slechts weggelegd voor een heel klein deel van de bevolking. Tijdens de uitvinding van de boekdrukkunst in de Renaissance werd het zien en het lezen erg belangrijk. Er ontstond een behoefte boeken te kunnen drukken in de eigen volkstaal. Die volkstaal moest worden aangepast met grammatica’s en spelling zodat iedereen de boeken kon lezen. Ook de commercie had er belang bij dat de boeken een grote oplage kregen. Er werd geschreven om de lezer tegemoet te komen en het de lezer gemakkelijk te maken. Vooral de afgelopen eeuw is het horen weer belangrijker geworden. De opkomst van de telefoon, de grammofoon en van radio en televisie hebben ervoor gezorgd dat er weer veel geluisterd werd naar taal. Er waren nieuwe manieren ontstaan om te communiceren op afstand. Het luisteren naar taal werd dus weer belangrijk en langzaam gingen we toe naar een geschreven vorm van gesproken Nederlands. De huidige technologieën zoals de computer, de mobiele telefoon, de luisterboeken en de opnamemogelijkheden vragen op dit moment nog meer manieren om gesproken taal te noteren. Denk hierbij aan een van de laatst ontdekte mogelijkheden van mobiele telefonie en computers zoals spraakherkenning. De toekomst moet uitwijzen of de computer straks onze gesproken taal kan dicteren. Nu al bestaan er computers en telefoons die spraakherkenning gebruiken. De tonen worden omgezet in codes die de computers kunnen koppelen aan taal. Om uiteindelijk volledige teksten te kunnen vertalen van spraak naar ‘schrift’ is er dan wel een nieuwe grammatica en spelling nodig zoals we in het verleden nieuwe regels nodig hebben gehad om boeken te kunnen gaan lezen en om te leren schrijven.

Het begin van de ‘digitaal’

Digitaal dient het ‘gemak’ van de mens. Overal om ons heen zien we de opkomst van moderne technologieën. Die digitale revolutie zorgt voor ontspanning en entertainment en laat ons makkelijker, meer en sneller communiceren dan ooit tevoren. De jeugd van nu groeit op in de digitale wereld. Zij weten zich dan ook het beste aan te passen aan alle technische communicatiemiddelen. Dezelfde middelen vragen ook om nieuwe taal, om optimaal van digicommunicatie gebruik te kunnen maken. Ook hier heeft de jeugd dus de toekomst. Vasthouden aan de strenge taalnorm die past bij een renaissancevisie op taal zal teleurstellingen opleveren, omdat die geschreven taal niet past bij de moderne tijd. De taal verandert en niemand kan dat tegenhouden, zoals vooruitgang ook niet te stoppen is. Voor mijn generatie en de generaties die nog komen gaan is de geschreven taal op dit moment in de bloei van zijn digitale leven!

Jim Onverwagt, 19 januari 2010

Bronnen:

Horst, Joop van der. (2008). HET EINDE VAN DE STANDAARDTAAL. Meulenhoff bv, Amsterdam

De VPRO. (07-09-2008). Opgevraagd op 16-01-2010 http://boeken.vpro.nl/programmas/24214180/afleveringen/39830485/

CNN.COM/education. (03-03-2003). Opgevraagd op 17-01-2010

http://www.cnn.com/2003/EDUCATION/03/03/offbeat.text.essay.reut/index.html